Ngô Thị Tuyên: 090 346 7887
Ngô Hiền Tuyên
: 098 303 3405

Khắc phục tâm lý lo âu của học sinh lớp 1 qua môn học Giáo dục lối sống

Những ngày đầu đi học, trẻ gặp khá nhiều trở ngại do sự thay đổi môi trường sinh hoạt. Một trong những trở ngại có thể gặp ở trẻ là tâm lý lo sợ khi cha mẹ không ở bên. Nếu sự sợ hãi này kéo dài và trở nên trầm trọng thì sẽ ảnh hưởng đến cuộc sống và quá trình học tập của trẻ. Để khắc phục tâm lý lo âu của trẻ khi bắt đầu đi học, bài viết này đưa ra giải pháp thông qua môn học Giáo dục lối sống lớp 1 – Công nghệ Giáo dục (GDLS 1 – CGD).

 

1. Khái quát chung về tâm lí lo âu của học sinh (HS) lớp 1

 

Lo âu là hiện tượng hết sức bình thường của con người trước những khó khăn và các mối đe dọa của tự nhiên, xã hội mà ai cũng phải tìm cách vượt qua để tồn tại. Đơn giản hơn, đó chính là một “tín hiệu báo động”, báo trước một nguy hiểm sắp xảy ra, cho phép con người sử dụng mọi biện pháp để đương đầu với đe dọa.

Sự lo âu của trẻ nhỏ thường khởi đầu trong độ tuổi từ 6-8, và thể hiện rõ nét nhất khi các em bắt đầu bước vào lớp 1. Trong giai đoạn chuyển tiếp từ mẫu giáo vào lớp 1, một trong những trở ngại có thể gặp ở trẻ là tâm lí lo sợ khi cha mẹ không ở bên bởi các em còn nhỏ, vẫn còn phải lệ thuộc vào cha mẹ. Trẻ thường lo lắng về kết quả học tập, môi trường học tập xa lạ, các mối quan hệ xa lạ, thậm chí, sợ hãi cả những “hiểm nguy” do chính các em tưởng tượng ra.

Những hiện tượng tâm lí này tưởng chừng không quan trọng, nhưng nếu không được khắc phục, có thể dẫn tới việc các em không có khả năng hoàn tất việc học, bị suy yếu quan hệ xã hội, lòng tự trọng giảm sút. Khi trạng thái lo âu diễn ra trong một thời gian dài sẽ khiến trẻ thiếu các kĩ năng thực hành xã hội, thiếu tự tin, nhút nhát, né tránh các hoạt động xã hội. Điều này có thể mang lại hệ quả là: bị bạn bè tẩy chay, từ chối chơi chung, trẻ khó tham gia và tiếp nhận những hoạt động học ở trên lớp, khó tiếp thu tri thức, năng lực học tập suy giảm.

Thông thường, khi bước vào lớp 1, trẻ khó có thể quen ngay với việc phải xa bố mẹ để hòa nhập vào môi trường mới, với nhiều áp lực, vì trước đó trẻ đã được bao bọc nhiều hơn ở nhà cũng như ở trường mầm non. Trẻ có thể sẽ rơi vào một cuộc “khủng hoảng” khi chuyển từ hoạt động chơi là chủ đạo sang hoạt động học. Các em bị áp lực từ việc phải ngồi yên mỗi tiết 35 phút, áp lực điểm số, bên cạnh đó là hàng loạt những quy tắc, quy định mà trước đây các em chưa biết. Do đó, trẻ có thể phát sinh những lo sợ như  sợ bị tổn thương cơ thể, sợ phạm lỗi, sợ bị phạt, sợ phải xa mẹ... Nếu không được giúp đỡ, “khủng hoảng” của trẻ sẽ “lặn” vào trong và tạo thành những ức chế tâm lí. Đến khi trẻ coi môi trường mới trở thành mối đe dọa, trẻ sẽ truyền cảm xúc giận dữ, những phản ứng tiêu cực như khóc lóc, la hét, ăn vạ về phía bố mẹ. Khi đó, bố mẹ nghĩ rằng trẻ không ngoan, không nghe lời như trước nên dễ gây ra những rạn nứt trong mối quan hệ bố mẹ - con cái. Về mặt tâm lí lứa tuổi, những biểu hiện đó là hoàn toàn bình thường. Tuy nhiên, nếu điều đó xảy ra liên tục trong thời gian dài thì đó có thể là nguy cơ tiềm ẩn của những rối loạn tâm lí tuổi nhỏ hoặc chính là sự mong muốn thỏa mãn cái tôi, đòi hỏi cha mẹ chiều chuộng, đáp ứng. Nếu không được thỏa mãn và đáp ứng đúng cách, có khả năng những phản ứng tiêu cực sẽ gia tăng.

Hiện nay, ở các thành phố lớn, có nhiều gia đình cho con đi học trước chương trình để con được chọn vào lớp và trường tốt… Điều này chưa phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí của trẻ, khiến trẻ khó thích nghi hoặc trở nên lo sợ vì không đáp ứng được mong muốn của cha mẹ. Từ đó dẫn đến, khi đi học lớp 1, trẻ lại càng bị áp lực nặng nề hơn, và luôn nghĩ đến nỗi lo sợ đi học trước đó của mình.

Đáng chú ý là, trước khi xuất hiện tâm lí lo âu ở trẻ, sự lo âu lại thường xuất hiện ở cha mẹ trước. Người mẹ sợ con đi học sẽ bị ốm, nếu ở bán trú thì ăn uống không hợp, lo con phải vào môi trường mới... Những biểu hiện lo lắng đó thường được bộc lộ ra trong gia đình. Trẻ tiếp thu và “nhập tâm” cảm giác đó rất nhanh và điều này đã cản trở trẻ trong quá trình hòa nhập.

Những trẻ có tâm lí lo âu quá mức sẽ có biểu hiện không tập trung, sợ sự hiện diện của người lạ (như cô giáo, bạn bè), dẫn đến tình trạng trẻ không chịu đi học kéo dài, chỉ muốn ở nhà với người thân, khó hòa nhập với môi trường mới. Có những trẻ trở nên rụt rè, từ chối tham gia chơi nhóm, các hoạt động tập thể. Nhiều trẻ còn bị ảnh hưởng đến giấc ngủ, sợ bóng tối, sợ ma, khó ngủ, thường gặp ác mộng. Nếu tâm lí lo âu kéo dài và trở nên trầm trọng hơn sẽ dẫn đến các triệu chứng cơ thể như run tay chân, buồn nôn, đau đầu, đau bụng, chóng mặt, hoảng loạn. Tình trạng đó nếu không được cải thiện sớm sẽ dẫn tới hậu quả là trẻ thiếu tự tin, nhút nhát, ngại giao tiếp với người xung quanh và dễ bị cô lập vì không có bạn chơi cùng.

Để phòng ngừa và hạn chế tâm lí lo âu của trẻ khi vào lớp 1, gia đình và nhà trường cần cùng trẻ xây dựng thói quen kĩ năng tự thực hiện một số công việc phù hợp với độ tuổi của mình, khuyến khích, động viên trẻ tham gia các hoạt động tập thể, khen ngợi những điểm tích cực, chia sẻ với trẻ trong các tình huống hàng ngày để trẻ tự tin, hòa nhập với môi trường mới.

2. Khắc phục tâm lí lo âu của HS lớp 1qua môn học Giáo dục lối sống (GDLS)

Môn học GDLS được hình thành theo định hướng của công nghệ giáo dục (GD). Đây là môn học GD những chuẩn mực của cuộc sống thường ngày trong các mối quan hệ với bản thân, người khác, với môi trường thiên nhiên và thế giới đồ vật.

Chương trình GDLS 1 tập trung giải quyết hai đối tượng cơ bản trong cuộc sống hàng ngày của trẻ, đó là bản thân trẻmôi trường xung quanh trẻ.

Một quy tắc quan trọng trong thiết kế GDLS 1: GD bằng việc làm cụ thể của HS. Tâm lí con người được hình thành bằng hoạt động nên việc điều chỉnh, phát triển tâm lí  trẻ cũng phải thông qua các hoạt động của chính bản thân HS.

Trong việc giải quyết các vấn đề của bản thân trẻ, GDLS 1 cung cấp cho trẻ hiểu biết về môi trường mới của mình thông qua các nội dung: “Em là HS lớp 1”; “Em và thầy cô giáo, nhà trường”; “Em và sách vở, đồ dùng học tập”; “Em và các bạn trong lớp”; “Em cùng bạn đi tham quan”, “Em và các cô, bác trong trường”, “Em và môi trường lớp học”. Từ đó, trẻ được chuẩn bị tâm lí, dễ dàng hòa nhập hợp với môi trường mới (trường học) thông qua việc hiểu về cuộc sống ở trường, việc học và giao tiếp với bạn bè, thầy cô.

Bên cạnh đó, GDLS 1 còn hướng dẫn trẻ biết cách tự phục vụ, tự chăm sóc bản thân mình ở nhà và ở trường, đồng thời, biết cách tự xử lí một số tình huống (để có thể chủ động hơn trong cuộc sống mà không phải lệ thuộc vào bố mẹ, anh chị hay người lớn) thông qua các chủ đề: “Những việc em tự làm được”; “Em xử lí khi gặp chuyện khó”, “Cư xử lịch sự với bản thân”. Khi tự mình phục vụ và chăm sóc cho bản thân, trẻ sẽ trưởng thành hơn, hạn chế sự lệ thuộc vào gia đình - một trong những nguyên nhân của tâm lí lo âu của HS lớp 1(xem sơ đồ).

3. Tâm lí con người phản ánh môi trường xã hội. Vì vậy, muốn điều chỉnh tâm lí của trẻ, cần chú ý đến môi trường xã hội - nơi trẻ sinh sống và hoạt động - như: gia đình, nhà trường và các tổ chức GD khác (gọi tắt là nhà trường). Nhằm nâng cao hiệu quả GD, GDLS 1 cung cấp thêm tài liệu dành cho cha mẹ HS lớp 1 với ba nội dung chính: - Khuyên cha mẹ nên cư xử thế nào để GD con cái có hiệu quả; - Giới thiệu các nội dung GD lối sống cho HS lớp 1; - Hướng dẫn cha mẹ phối hợp với nhà trường trong việc GD cho con trẻ, từ đó chuẩn bị cho trẻ sức khỏe tinh thần và các kĩ năng xã hội cần thiết, phù hợp với sự thay đổi của môi trường, giảm thiểu những lo âu cũng như dần điều chỉnh tâm lí cho trẻ. Trong nhà trường, có hai đối tượng chính tiếp xúc nhiều nhất với trẻ là thầy cô và bạn bè. Môn GDLS 1 được triển khai trong toàn trường, không chỉ cho HS mà cho cả giáo viên giúp mọi người có cái nhìn chia sẻ, tôn trọng và biết cách cư xử phù hợp với những biểu hiện lo lắng của trẻ, giúp trẻ hòa đồng hơn, nhanh chóng thích nghi hơn với môi trường đang sinh hoạt.

Nếu được triển khai rộng rãi và có sự phối kết hợp chặt chẽ giữa bản thân trẻ - gia đình - nhà trường và xã hội, GDLS 1 sẽ góp phần khắc phục tâm lí lo âu của HS.

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Thị Hằng Phương. “Sử dụng thang lo âu Zung để tìm hiểu thực trạng lo âu ở học sinh trên địa bàn thành phố Hà Nội”. Trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội. Đề tài nghiên cứu khoa học, H. 2005.

2. Ngô Thị Tuyên (chủ biên). Thiết kế Giáo dục lối sống 1 (tập 1). NXB Giáo dục Việt Nam, H. 2013.

3. Ngô Thị Tuyên (chủ biên). Thiết kế Giáo dục lối sống 1 (tập 2). NXB Giáo dục Việt Nam, H. 2013.

4. Ngô Thị Tuyên (chủ biên). Giáo dục lối sống lớp 1 (sách dành cho cha mẹ học sinh).

NXB Giáo dục Việt Nam, H. 2013.

5. Hồ Ngọc Đại. Kính gửi các bậc cha mẹ. NXB Giáo dục Việt Nam, H. 2010.

* Tạp chí Giáo dục, 05/2014

1

1

*
*
*
*
*

REGISTER_REQUIRED